LITORAL

POESÍA DE FELICIANO SÁNCHEZ CHAN

YÁAX WAYAK'

(U káajbal)

Teen le kili'ich X-ya'ache'

tu'ux ku ch'uytal a paalal

wa ka bisiko'ob ta wiknal

ma'ayli' k'anak

u yi'ijo'obo'o in na'.

Teen a baakel nupik

óoxlajun u yáalal ka'an

yetel bolon u yáalal metnal

tu'ux ku xíimbal pixano'ob.

Teen u yiim a x-lóo'bayan aal

tu'ux ku chu'uch le nuxib

ku jayik u sakil u pool

tu kanti'itzil yóok'ol kaab,

yetel ku xíimbal chaknuul

ta ka'anil ti'al ka' a búukt

yetel u ja'il a wicho'ob

Ti' teen a k'ubeetmaj

u kuxtal a paalal in na',

ti' yaan u pe'echak'o'ob tin nak'e'

teen X-ya'axche'

teen kili'ich X-ya'axche'.

 

KA'A WAYAK'

(T'aan)

Teen le jub

siijil u t'aan ich k'áa'náab

kin t'aan tu yóo'lal a paalalo'

in na'.

In k'aaye' ku jolch'aktik

u beel wíiniko'ob yóok'ol kaab.

Dzo'ok in xíimbaltik u satunsat bejil áaktuno'ob

ti'al ka dzíibta'ak tin chi'

tumeen in úuchben Yumtzilo'ob,

u nikte'il le t'aan

ku jayik le sakpakal

yóok'ol kaab

tu ja'atzkab k'iinilo'ob Ujo'.

Teen le yáax t'aan

molik le éedznak'o'ob

ta pak'aj jo'olje

te'ej úuchben bejo'obo',

teen le úuchben t'aan

chen ku ya'ala'al

wa ku máan chúumuk áak'ab

ma' suunak a paal k'áaxo'o .

Teen le jub úuchben u éedznak'

tu'ux a dzíibtmaj a t'aano'

in na'.

Teen le jubo'.

 

U YÓOXP'ÉEL WAYAK'

(Kuxtal)

Taaliken tak Xibalba

ti'al in xíimbat

a Ka'anche'il in na',

teen u yiik'al le kuxtal

yaan ta jobnelo',

le ku síijil yetel ku kíimil

sáansamal yóok'ol kaabo'.

Juntúul kéej Siipil u ch'i'ibal

ta dzáajten in jo'olintej

leti' beetik xik'nal

kin beetik ta wóok'ol

ti'al ma' in xek'ik a wich

yetel in pe'echak'.

Jump'éel Ya'ax Tun

ta dzáaj tin wich.

Sijnalen ta j-ixi'im jobnel

ba'ax yetel ka tzéentik

in paalal.

Le kuxtal ta wustaj

tu jool in ni'o'

áak'ab dzunu'unchaje'

ka'aj líik' u xik'nal.

Beytuuno', kin síijil

yetel kin kíimil sáansamal

tumeen taabalen

yetel u piktunil a woochel.

j-ixi'imilen, a j-ixi'im paalen

ixi'im in bak'el, ixi'imilech in na'.

 

U KANP'ÉEL WAYAK'

(Sáasil)

Teen le kíilbal taalen

yetel u piktun

taamil in sáasil

ti'al in jop u sak bejil

tu'ux ku xíimbal a paalalo'

in na'.

Teen le kíilbal ta sutaj sáasilil

ti'al in k'a'ayt ti' wíinik

u yéembal

u ixi'im ja'il a wicho',

u sujuy i'ijil

a tzéentik in láak'o'ob.

In Noj Suku'un

Yum K'áak'.

Bejla'e taalen

yetel kantúul in kiik:

u cháakil lak'in,

u cháakil chik'in,

u cháakil xaman

yetel u cháakil noojol.

Teen in na',

u jach péeka'anil a paalal,

ma'atech u chíikpajal

in pe'ech'ak' yóok'ol kaab,

chen kuxtalo'ob

éedznak'tik in chíikul,

ikil u máan k'iino'obe'

chen kin k'a'ajsa'al

yetel bajun ba'al

u bin u dzo'okbesa'al.

Teen sáasil, teen sáasil,

teen sáasil.

 

U JO'OP'ÉEL WAYAK'

(Pixan)

Dzo'ok in xik'nal

piktun u téenel

ch'uyukbalen ta xik'nal xan

in na'.

Teech ta ka'ansen

in dzáa u kuxtal

tuláakal ba'ax kuxa'an

wey yóok'ol kaabe'.

Teen u pixan a waal

ch'uyukbal tu k'ab

ki'ichpan X-ya'axche'.

To tu paach le múuyalo'

dzo'ok in bonik jump'éel chéeli'.

Teche' ta wa'alajtene' in na'

wa ku láak'intiken dzunu'une'

uchak in bisik ta wiknal

le máaxo'ob ku kíimilo'.

A wolili' ma' ta dzáaj in ja'abile'e

ti'al in síijil sáansamal

yetel Yum K'iin,

teen a pixan,

teen le yaan in sáasilo',

teen a sáask'ale'en pixan

in na'.

 

P'ÉEL WAYAK''

(U yaanal)

Teen le dzunu'un

bonik chéelo'ob te'ej ka'an

yetel u léembal u xik'nalo'.

Teen a woochel chuya'an

te'ej Cháako',

u yaal a néenil

uktéen sáask'ale'en

tu'ux ma' ta wiliken

wa a k'áat a wilen,

tu'ux ka wiliken

wa ma' a k'áat a wileni'.

Teen u Yum K'iinil yáaxk'in

xek'ik u yich

sak nookoy -a x-ch'upul aal-

ti'al u yok'oltik ixi'im.

Uk' in k'aab in na'

tene' bíin in jaant a wi'ij

ti'al u síijilten

a waal.

Teche' bíin a wojéelt sáamal

le bej kin bisika'

chen u xíimbalil

ti'al k-dzo'okbesik

le wayak' kin kalaantika',

yetel ka' u biso'on tu'ux

bíin in bak'eltech

yetel bíin in tzéentech.

 

U UKP' ÉEL WAYAK''

(Yaanal kíimilo'ob)

Dzo'ok u máan p'iis in na,

dzo'ok u máan p'iis.

Ch'úuyench'uuyo'ob tin k'ab,

ta'aytak u lúubsikeno'ob,

yetel jayakbalo'ob tin wáanal

bey ba'al ku pe'ekekaabe'.

Teche' mix junten ta wa'alajten

wa le wayak'o'ob ta pak'aj

tu yóok'ol le seen cháaltuno'

bíin súutko'ob muk'yajil

ti'al ok'ol tin wóok'ol.

Teen X-ya'axche', in na'.

Bini'it k'abo'ob

tu pak'o'ob tin jobnel

juntúul x-áak'ab ko'olel,

juntúul x-káakbach

bisik le wíiniko'ob

ku máano'ob ich áak'abo'.

Tene' in k'aj óol a paalal in na'

ba'ale' le ku seen chu'uchiko'ob

u k'aab yiim

a x-ch'upul aalo',

ma' in kimeno'obi',

ma' Aj Puch', mix Ixtab

taasik u k'ubo'obi'.

Tu xikino'obe'

k'aaynaj jump'éel kíimil

ma' in k'aj óoli'.

Ma' in kimeno'obi', in na'.

NTX/RML/LIT19